Eise Eisinga 1744-1828

De Verlichting in Nederland

Lees voor...

Eise Eisinga was een amateur-astronoom die in zijn eigen huis in Franeker een planetarium bouwde, dat tegenwoordig geldt als het oudste werkende planetarium ter wereld.

De hoogbegaafde Eisinga mocht niet naar de Latijnse School omdat hij was voorbestemd om, net als zijn vader, wolkammer te worden. Via zelfstudie verdiepte hij zich in de grondslagen van de wiskunde en de astronomie. De nabijheid van de Franeker Academie kwam daarbij goed van pas.

In 1774 verscheen een boekje waarin werd voorspeld werd dat de aarde uit haar baan geslingerd zou worden door een botsing tussen de maan en een aantal planeten. Deze voorspelling veroorzaakte in Friesland veel paniek. Om aan te tonen dat er geen reden voor paniek was, besloot Eisinga in het plafond van zijn woonkamer een schaalmodel van het zonnestelsel te bouwen. In 1781 was het planetarium klaar.

Eisinga was net als veel andere burgers uit zijn tijd geïnspireerd door de Verlichting. Deze burgers waren ervan overtuigd dat kennis mens en samenleving kon verbeteren. Het verlichtingsdenken had in Nederland een ander karakter dan in Frankrijk. Levend in een land zonder almachtige kerk en absolute vorst konden maar weinig burgers sympathie opbrengen voor de radicale en antigodsdienstige opvattingen van sommige philosophes. Liever geloofden zij dat God het goed voorhad met de wereld: Hij leidde alle dingen naar een vriendelijke, harmonieuze samenleving. Zij dompelden zich dan ook onder in 'genootschappelijke gezelligheid'. Samen met andere verantwoordelijke burgers deden zij natuurkundige proeven, bekeken zij fossielen, bespraken zij oplossingen voor maatschappelijke problemen en bestudeerden zij de hemellichamen.

Tot op de dag van vandaag toont het planetarium de actuele stand van de planeten. De planeten van het planetarium bewegen namelijk in dezelfde tijd rond de zon als de echte planeten: Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar.

Het centrale slingeruurwerk wordt aangedreven door negen gewichten. Vanuit dit uurwerk wordt elke planeet zijn juiste omloopsnelheid gegeven via een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met tienduizend handgesmede spijkers als tanden.

Toen koning Willem I in 1818 naar Friesland kwam om het planetarium te bezichtigen, was hij zo onder de indruk dat hij het vervolgens aankocht voor de Nederlandse staat. Tien jaar later, in 1828, overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament beschreef hij de werking van zijn planetarium.


officiële versie