Eise Eisinga 1744-1828

De Verlichting in Nederland

Lees voor...

Eise Eisinga was een amateur-astronoom die in zijn eigen huis in Franeker een planetarium bouwde, dat tegenwoordig geldt als het oudste werkende planetarium ter wereld.

De hoogbegaafde Eisinga mocht niet naar de Latijnse School omdat hij was voorbestemd om, net als zijn vader, wolkammer te worden. Via zelfstudie verdiepte hij zich in de grondslagen van de wiskunde en de astronomie. De nabijheid van de Franeker Academie kwam daarbij goed van pas.

In 1774 verscheen een boekje waarin werd voorspeld werd dat de aarde uit haar baan geslingerd zou worden door een botsing tussen de maan en een aantal planeten. Deze voorspelling veroorzaakte in Friesland veel paniek. Om aan te tonen dat er geen reden voor paniek was, besloot Eisinga in het plafond van zijn woonkamer een schaalmodel van het zonnestelsel te bouwen. In 1781 was het planetarium klaar.

Eisinga was net als veel andere burgers uit zijn tijd geïnspireerd door de Verlichting. Deze burgers waren ervan overtuigd dat kennis mens en samenleving kon verbeteren. Het verlichtingsdenken had in Nederland een ander karakter dan in Frankrijk. Levend in een land zonder almachtige kerk en absolute vorst konden maar weinig burgers sympathie opbrengen voor de radicale en antigodsdienstige opvattingen van sommige philosophes. Liever geloofden zij dat God het goed voorhad met de wereld: Hij leidde alle dingen naar een vriendelijke, harmonieuze samenleving. Zij dompelden zich dan ook onder in 'genootschappelijke gezelligheid'. Samen met andere verantwoordelijke burgers deden zij natuurkundige proeven, bekeken zij fossielen, bespraken zij oplossingen voor maatschappelijke problemen en bestudeerden zij de hemellichamen.

Tot op de dag van vandaag toont het planetarium de actuele stand van de planeten. De planeten van het planetarium bewegen namelijk in dezelfde tijd rond de zon als de echte planeten: Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar.

Het centrale slingeruurwerk wordt aangedreven door negen gewichten. Vanuit dit uurwerk wordt elke planeet zijn juiste omloopsnelheid gegeven via een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met tienduizend handgesmede spijkers als tanden.

Toen koning Willem I in 1818 naar Friesland kwam om het planetarium te bezichtigen, was hij zo onder de indruk dat hij het vervolgens aankocht voor de Nederlandse staat. Tien jaar later, in 1828, overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament beschreef hij de werking van zijn planetarium.


  • ca. 3000 voor Christus Hunebedden Vroege landbouwers  
  • 47-ca. 400 De Romeinse Limes Op de grens van de Romeinse wereld  
  • 658-739 Willibrord Verbreiding van het christendom  
  • 742-814 Karel de Grote Keizer van het Avondland  
  • ca. 1100 Hebban olla vogala Het Nederlands op schrift  
  • 1254-1296 Floris V Een Hollandse graaf en ontevreden edelen  
  • 1356-ca. 1450 De Hanze Handelssteden in de Lage Landen  
  • 1469?-1536 Erasmus Een internationaal humanist  
  • 1500-1558 Karel V De Nederlanden als bestuurlijke eenheid  
  • 1566 De Beeldenstorm Godsdienststrijd  
  • 1533-1584 Willem van Oranje Van rebelse edelman tot ‘vader des vaderlands’  
  • 1588-1795 De Republiek Een staatkundig unicum  
  • 1602-1799 De Verenigde Oostindische Compagnie Overzeese expansie  
  • 1612 De Beemster Nederland en het water  
  • 1613-1662 De grachtengordel Stadsuitbreidingen in de zeventiende eeuw  
  • 1583-1645 Hugo de Groot Pionier van het moderne volkenrecht  
  • 1637 De Statenbijbel Het boek der boeken  
  • 1606?-1669 Rembrandt De grote schilders  
  • 1662 De Atlas Major van Blaeu De wereld in kaart  
  • 1607-1676 Michiel de Ruyter Zeehelden en de brede armslag van de Republiek  
  • 1629-1695 Christiaan Huygens Wetenschap in de Gouden Eeuw  
  • 1632-1677 Spinoza Op zoek naar de waarheid  
  • ca. 1637-1863 Slavernij Mensenhandel en gedwongen arbeid in de Nieuwe Wereld  
  • 17e en 18e eeuw Buitenhuizen Rijk wonen buiten de stad  
  • 1744-1828 Eise Eisinga De Verlichting in Nederland  
  • 1780-1795 De patriotten Crisis in de Republiek  
  • 1769-1821 Napoleon Bonaparte De Franse tijd  
  • 1772-1843 Koning Willem I Het koninkrijk van Nederland en België  
  • 1839 De eerste spoorlijn De versnelling  
  • 1848 De Grondwet De belangrijkste wet van een staat  
  • 1860 Max Havelaar Aanklacht tegen wantoestanden in Indië  
  • 19e eeuw Verzet tegen kinderarbeid De werkplaats uit, de school in  
  • 1853-1890 Vincent van Gogh De moderne kunstenaar  
  • 1854-1929 Aletta Jacobs Vrouwenemancipatie  
  • 1914-1918 De Eerste Wereldoorlog Oorlog en neutraliteit  
  • 1917-1931 De Stijl Revolutie in vormgeving  
  • 1929-1940 De crisisjaren Samenleving in depressie  
  • 1940-1945 De Tweede Wereldoorlog Bezetting en bevrijding  
  • 1929-1945 Anne Frank Jodenvervolging  
  • 1945-1949 Indonesië Een kolonie vecht zich vrij  
  • 1886-1988 Willem Drees De verzorgingsstaat  
  • 1 februari 1953 De watersnood De dreiging van het water  
  • vanaf 1948 De televisie De doorbraak van een massamedium  
  • vanaf ca. 1880 Haven van Rotterdam Poort naar de wereld  
  • 1911-1995 Annie M.G. Schmidt Tegendraads in een burgerlijk land  
  • vanaf 1945 Suriname en de Nederlandse Antillen Dekolonisatie van de West  
  • 1995 Srebrenica De dilemma’s van vredeshandhaving  
  • vanaf 1945 Veelkleurig Nederland De multiculturele maatschappij  
  • 1959-2030? De gasbel Een eindige schat  
  • vanaf 1945 Europa Nederlanders en Europeanen  
officiële versie