NIEUW! Maak in een handomdraai je eigen Canon.

Over Mijn Canon

Główne punkty kanonu

Poniższych czternaście głównych punktów kanonu ma służyć jako tło dla pięćdziesięciu "okienek". Są to wątki przewodnie historii Holandii, które pokazują zależności między poszczególnymi okienkami i w pewien sposób spajają poszczególne tematy, osoby, przedmioty i obiekty, o których mowa w kanonie.

1. Niderlandy nad morzem

Holandia jest w dużej mierze "utworzona" pracą rąk ludzkich: została przez ludzi obwałowana, osuszona i zagospodarowana. Przystosowanie się do wody i walka z nią przez cały czas przewija się w historii tego regionu.
Polder Beemster; Wielka powódź

2. Na obrzeżach Europy

Region, który teraz nazywamy Holandią, leży w delcie rzeki na obrzeżach Europy. To właśnie położenie geograficzne przez wieki decydowało o historii tego regionu. Od 4500 r. p.n.e. rozwijało się tutaj społeczeństwo rolnicze, a od początku nowej ery obszar ten stanowił granicę Imperium Rzymskiego. W późniejszych wiekach tereny te były częścią innych mocarstw. Dopiero około roku 1590 zaczęły pojawiać się pierwsze zarysy obszaru dzisiejszej Holandii, jednak granice te ulegały jeszcze ciągłym zmianom.
Rzymski Limes; Karol Wielki; Karol V

3. Kraj nawrócony

Niewiele wiadomo o wierzeniach pierwszych mieszkańców tego regionu, ale między innymi dzięki Tacytowi wiemy co nieco na temat czczonych tu bogów. Od około 600-700 roku n.e. mieszkańcy nadmorskich terenów byli nawracani na chrześcijaństwo. Klasztory stały się centrami kulturowymi. W XVI i XVII wieku toczono wojny w imię prawdziwej wiary. Po dziś dzień chrześcijaństwo jest ważnym elementem kultury Niderlandów.
Dolmeny; Rzymski Limes; Willibrord; Erazm z Rotterdamu; Rewolta ikonoklastów; Biblia Stanowa

4. Język niderlandzki

Pierwsze znane źródła niderlandzkiego piśmiennictwa datuje się na około 1100 rok, a spisał je pewien flamandzki mnich. Druk w "języku ojczystym" był dostępny dopiero w XV wieku. Niektórzy jeszcze przez długi czas pisali i mówili w języku nauki (łacina) czy elit (j. francuski), a poszczególne regiony posiadały swoje własne dialekty. Nie zmienia to jednak faktu, że istnieje długa tradycja literatury niderlandzkiej. Granica językowa nie przebiegała równolegle względem granic politycznych.
Hebban olla vogala; Biblia Stanowa; Maks Havelaar; Annie M.G. Schmidt

5. Kraj zurbanizowany oraz ośrodek handlu u ujścia Renu, Skaldy i Mozy

Od około 1100 roku rozwijały się miasta i powstawały ośrodki handlu. Najważniejsze z nich znajdowały się początkowo na południu (Flandria i Brabancja), jednak od około 1500 roku także na północy (prowincja Holland). Prowincje Holland i Zeeland stały się około 1600 roku ważnymi ośrodkami handlu w Europie, co Holandia reprezentuje sobą po dziś dzień.
Hanza; Grachtengordel - pas kanałów; Port Rotterdam

6. Republika Zjednoczonych Prowincji: powstała z buntu

Miasta i ich mieszkańcy mieli inne potrzeby niż szlachta. Pierwsze tego oznaki były stosunkowo wcześnie widoczne. W późnym średniowieczu władcy burgundzcy próbowali wprowadzić w Niderlandach administrację centralną, ale polityka ta wywołała opór ze strony miast i szlachty. W XVI wieku dołączyło do tego jeszcze żądanie zreformowania Kościoła. Wybuchła wojna, a część szlachty zaczęła nazywać się "gezami". Wilhelm Orański stanął na czele powstania przeciwko Hiszpanii, przez co nazywany jest "ojcem ojczyzny". Po tym jak w 1584 roku został zamordowany, wykształciła się specyficzna struktura polityczna Republiki, którą charakteryzowały: władza administracyjna sprawowana przez regentów, tolerancja religijna oraz słaba władza centralna.
Floris V; Karol V; Rewolta ikonoklastów; Wilhelm Orański; Republika; Hugo Grocjusz; Spinoza; Grachtengordel - pas kanałów

7. Rozkwit w okresie złotego wieku

W XVII wieku Republika Zjednoczonych Prowincji była potęgą polityczną, gospodarczą i kulturalną w Europie. Rozkwit trwał krótko, lecz był intensywny. Znaczącą rolę odgrywali w nim imigranci (Żydzi, Flamandowie, hugenoci). W dziedzinie kultury godne uwagi jest przede wszystkim siedemnastowieczne malarstwo, a szczególnie jego zakres i jakość. Pod względem gospodarczym wyróżniała się żegluga, wysoko rozwinięte rolnictwo i rzemiosło oraz tzw. porty tranzytowe (stapelmarkt). Ponadto holenderscy uczeni zdobyli za sprawą swoich wynalazków międzynarodowe uznanie w dziedzinie techniki. Na płaszczyźnie politycznej Republika wyróżniała się systemem politycznym - w Europie dominowały bowiem z reguły królestwa. Fatalny rok 1672 był początkiem końca niebywałego okresu rozkwitu. Później Republika stała się mało znaczącym graczem na arenie politycznej - uzależniona była od tego, ile swobody pozostawiały jej europejskie mocarstwa. Od końca XVII wieku wpływ Republiki malał również na płaszczyźnie gospodarczej i kulturalnej.
Hugo Grocjusz; Rembrandt; Blaeu i jego Atlas Major; Michiel de Ruyter; Christiaan Huygens; Spinoza; Posiadłości wiejskie

8. Zmysł kupiecki i potęga kolonialna

Od około roku 1600 holenderskie statki pływały po oceanach. Centrum handlu leżało w Europie, lecz handlowano także w Azji, Afryce i Ameryce. W Azji i Ameryce zakładano kolonie, a na wszystkich trzech kontynentach Holendrzy handlowali niewolnikami. W XIX wieku centralizacja władzy sprawowanej przez Holendrów w koloniach doprowadziła do długotrwałych wojen. Do dnia dzisiejszego Holandia jest silnie związana z Indonezją, Surinamem i Antylami.
Zjednoczona Kompania Wschodnioindyjska; Blaeu i jego Atlas Major; Niewolnictwo; Maks Havelaar; Indonezja; Surinam i Antyle Holenderskie; Wielobarwna Holandia

9. Państwo unitarne, monarchia konstytucyjna

W drugiej połowie XVIII wieku, między innymi pod wpływem epoki oświecenia, w wielu kręgach pojawiła się potrzeba nabywania i rozpowszechniania wiedzy. Wyrażano nowe pomysły na to, jak zarządzać państwem i społeczeństwem. Podejmowane przez ruch patriotów próby ograniczenia władzy namiestników i zwiększenia wpływów obywateli początkowo nie przynosiły rezultatu.

Pomiędzy 1795 a 1848 rokiem uformowana została obecna Holandia. Początki państwa unitarnego sięgają czasów francuskich (1795-1813). Po upadku Napoleona syn poprzedniego namiestnika, Wilhelm I, został królem zjednoczonego królestwa. To zjednoczenie Niderlandów nie trwało jednak długo, co miało związek z rewolucją belgijską z roku 1830. Konstytucja Thorbeckego z 1848 roku stworzyła podwaliny dla monarchii konstytucyjnej, obecnej do dziś w Holandii. Królestwo stało się małym mocarstwem pielęgnującym swoją neutralność.
Posiadłości wiejskie; Eise Eisinga; Patrioci; Napoleon Bonaparte; Król Wilhelm I; Konstytucja

10. Początki nowoczesnego społeczeństwa

Od około 1870 roku Amsterdam, Rotterdam, Haga i Utrecht rozrastały sie do dużych miast. Miała tu miejsce (dość późno) industrializacja. Nieco wcześniej rozpoczęto budowę obecnej sieci kolejowej. Dystans między miastami zmniejszył się, a Holandia stała się bardziej zjednoczona.

Wołanie o równe prawa nasilało się. "Zwykli" obywatele chcieli mieć wpływ na społeczeństwo i politykę. Doprowadziło to do wprowadzenia w 1917 roku powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn, a następnie dla kobiet w 1919 roku. "Nowocześni" artyści przestali postrzegać siebie jako strażników ustanowionych tradycji w sztuce, przeobrażając się w odnowicieli sztuki. W literaturze widoczne jest to w ruchu "Tachtigers", w malarstwie u impresjonistów i postimpresjonistów, a w sztuce użytkowej u przedstawicieli secesji (Art Nouveau) i modernizmu.
Pierwsza linia kolejowa; Sprzeciw wobec pracy dzieci; Vincent van Gogh; Aletta Jacobs; I wojna światowa; De Stijl

11. Holandia w okresie wojen światowych (1914-1945)

Holandia, jako mały kraj, próbowała trzymać się z daleka od wielkich konfliktów w Europie. Udało się to w czasie I wojny światowej, jednak po jej zakończeniu kraj dotknął obecny wtedy na całym świecie kryzys gospodarczy. Najgorszymi skutkami okupacji niemieckiej było zbombardowanie Rotterdamu, deportacja i wymordowanie ludności żydowskiej oraz klęska głodu zimą 1944 roku. W Azji wojna rozpoczęła się w 1942 roku, jednak po wyzwoleniu w 1945 wybuchł kolejny konflikt, trwający aż do roku 1949. II wojna światowa jest "przeszłością, która nie chce stać się historią".
I wojna światowa; De Stijl; Lata kryzysu; II wojna światowa; Anne Frank; Indonezja

12. Państwo opiekuńcze, demokratyzacja i sekularyzacja

Bezpośrednio po wojnie rozpoczęła się odbudowa państwa. Po latach oszczędności i ciężkiej pracy, od końca lat 50. nastąpiła duża zmiana w stylu życia Holendrów. Państwo opiekuńcze i społeczeństwo dobrobytu przyczyniły się do radykalnej poprawy jakości życia. Poza tym ludzie odcinali się od pewnych więzi z kościołem, grupą społeczną (zuil) czy rodziną. Charakterystyczne są przede wszystkim mniej hierarchiczne stosunki między rodzicami a dziećmi, powstanie nowych wzorców zachowań dla kobiet i mężczyzn oraz swobodniejsze poglądy na temat seksualności. W polityce łączyło się to z silnym dążeniem do demokratyzacji: autorytet ustalonych elit został poddany w wątpliwość.
Aletta Jacobs; Willem Drees; Wielka powódź; Telewizja; Port Rotterdam; Annie M.G. Schmidt; Złoża gazu

13. Holandia nabiera kolorów

Po II wojnie światowej Holandia wplątała się w kolonialną wojnę przeciwko indonezyjskiemu ruchowi niepodległościowemu. Po tej wojnie Holendrzy (również ci pochodzenia indonezyjskiego) i Molukańczycy wyruszyli do Holandii. Do kraju przybyły także inne grupy imigrantów: od początku lat 60. byli to robotnicy z krajów śródziemnomorskich, w czasie dekolonizacji Surinamu (1975) mieszkańcy tej (byłej już) kolonii, a później także mieszkańcy Antyli Holenderskich oraz wielu innych regionów. Społeczeństwo holenderskie zmieniło się pod wpływem imigrantów. Pomiędzy miejscowymi a nowo przybyłymi pojawiły się nieuniknione napięcia.
Indonezja; Surinam i Antyle Holenderskie; Wielobarwna Holandia

14. Holandia w Europie

Po tym jak II wojna światowa zamieniła się w zimną wojnę, Holandia stała się orędownikiem atlantyckiej i europejskiej współpracy. Po zakończeniu zimnej wojny współpraca europejska znacznie przyspieszyła. W tej fazie Holandia była również aktywna podczas operacji pokojowych.
Srebrenica; Europa

Wskazówka

Ważne jest, by ostrożne używać terminów takich jak "Holandia", "Niderlandy", a także "niderlandzka kultura" i "niderlandzka historia". Gdy w tekście mowa jest o historii niderlandzkiego języka i kultury, obszarze Niderlandów i państwie niderlandzkim, chodzi o wydarzenia i zjawiska związane z tym regionem, bez sugerowania jakoby obszar ten stanowił przez cały czas kulturową, językową czy polityczną jedność. Kwestie te traktowane są jako zjawiska historyczne.