De grachtengordel 1613-1662

Stadsuitbreidingen in de 17e eeuw

Lees voor...

Zie je een kaart of luchtfoto van Amsterdam, dan valt het centrum met de grachtengordels meteen op. De bijzondere halfronde vorm van de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht is zo herkenbaar! De grachtengordel is een goed voorbeeld van stadsuitbreiding in de 17e eeuw.

Het is 1600 en Amsterdam is nu al te klein!

Het ging goed met de Republiek der Nederlanden in de Gouden Eeuw. De steden in het westen waren welvarend en steeds meer mensen trokken er naartoe. Tegen het eind van de 16e eeuw waren de steden overvol. Er was woningnood en ruimtegebrek. Het bestuur van de stad moest iets doen. De steden móesten uitbreiden. Maar hoe pakte je dat aan, want het was geen klein klusje. En wat was belangrijker: dat het vooral praktisch was of dat het er mooi uitzag? Want een stad moest mooi zijn, vonden ze toen ook al.

Ruimte voor boten en stadspaleizen

Amsterdam was aan het einde van de 16e eeuw al voorzichtig de stad gaan uitbreiden. De echte grote uitbreiding volgde in 1613. Toen werden de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht gegraven. Er werden drie rechthoekige eilanden aangelegd: dat was het nieuwe havengebied. Ten westen van de grachten kwam ten slotte nog een nieuwe buurt: de Jordaan. Dat gebeurde allemaal volgens een totaalplan. Er was goed nagedacht over wat waar moest komen. In het havengebied kwamen scheepswerven en scheepvaartbedrijven. In de Jordaan was plaats voor woningen en kleine bedrijven. De grachten werden de ‘dure’ wijk. Hier bouwden kooplieden, bankiers, stadsbestuurders en andere rijke Amsterdammers de prachtigste huizen. Sommige leken wel kleine paleizen.

De stadstimmerman dacht ook mee

Bij dit enorme project waren veel mensen betrokken. Het stadsbestuur, de regering van Holland, de stadhouder, maar ook Hendrick Jacobszoon Staets. Hij was de stadstimmerman, een belangrijk beroep in die tijd.
Er moest grond worden gekocht die op dat moment van andere mensen was. Er moesten nieuwe verdedigingswerken worden aangelegd, want de ‘nieuwe’ stad moest goed beschermd worden. En er was heel veel geld nodig om alles te betalen.
De nieuwe stad werd mooi en praktisch tegelijk. Er werden veel strakke vormen gebruikt. Als je goed kijkt, zie je nu nog hoe rechtlijnig de stadsuitbreiding was bedacht.

De stad groeide mee met de Gouden Eeuw

Amsterdam bleef groeien en tussen 1656 en 1662 werden de grachten verder uitgegraven. Ze werden tot over de Amstel heen getrokken. Het Amsterdamse centrum kreeg toen de vorm die het nu nog heeft. In het nieuwe gebied werd ondertussen volop verder gebouwd. De grachtenpanden werden steeds mooier en groter. De Gouden Bocht van de Herengracht is nog steeds het beste voorbeeld van de rijkdom van de Gouden Eeuw.
Maar de Gouden Eeuw was tegen die tijd al bijna voorbij, bleek later. De uitbreiding van 1662 was eigenlijk overbodig. Het aangelegde gedeelte ten oosten van de Amstel bleef tot ver in de 19e eeuw bijna leeg.

Een echte Hollandse stad …

Tegenwoordig is de grachtengordel een goed voorbeeld van een typisch Hollandse stad. Ze is niet heel groot en ruim opgezet, alles ligt dicht bij elkaar. Er is veel water in de stad en er zijn veel fietsen. Dit alles maakt de binnenstad gezellig druk en heel levendig. Een echte Hollandse stad dus!


  • ongeveer 3000 voor Christus Hunebedden De eerste boeren  
  • van 47 tot ongeveer 400 De Romeinse Limes Op de grens van de Romeinse wereld  
  • 658-739 Willibrord De Friezen worden christenen  
  • 742-814 Karel de Grote Keizer van het Westen  
  • Ongeveer 1100 Hebban olla vogala Begin van de Nederlandse taal  
  • 1254-1296 Floris V Een Hollandse graaf en ontevreden edelen  
  • Van 1356 tot ongeveer 1450 De Hanze Handelssteden in de Lage Landen  
  • ± 1469-1536 Erasmus Een beroemde humanist  
  • 1500-1558 Karel V Nederland wordt één land  
  • 1566 De Beeldenstorm De strijd tussen de godsdiensten  
  • 1533-1584 Willem van Oranje Vader van het vaderland  
  • 1588-1795 De Republiek Een unieke regering in Europa  
  • 1602-1799 De VOC Nederland breidt uit over zee  
  • 1612 De Beemster Nederland en het water  
  • 1613-1662 De grachtengordel Stadsuitbreidingen in de 17e eeuw  
  • 1583-1645 Hugo de Groot Bedenker van het moderne volkenrecht  
  • 1637 De Statenbijbel Het belangrijkste boek  
  • ± 1606-1669 Rembrandt De grote schilders  
  • 1662 De Atlas Major De wereld in kaart  
  • 1607-1676 Michiel de Ruyter Zeehelden en de macht van de Republiek  
  • 1629-1695 Christiaan Huygens Wetenschap in de Gouden Eeuw  
  • 1632-1677 Spinoza Op zoek naar de waarheid  
  • ±1637-1863 Slavernij Slaven in Amerika  
  • 17e en 18e eeuw Buitenhuizen Rijk wonen buiten de stad  
  • 1744-1828 Eise Eisinga Verstand, kennis en wetenschap worden belangrijk  
  • 1780-1795 De patriotten Crisis in de Republiek  
  • 1769-1821 Napoleon Bonaparte De Franse tijd  
  • 1772-1843 Koning Willem I Het koninkrijk van Nederland en België  
  • 1839 De eerste spoorlijn Sneller vervoer  
  • 1848 De Grondwet De belangrijkste wet van een land  
  • 1860 Max Havelaar Een klacht tegen de regering in Nederlands-Indië  
  • 19e eeuw Verzet tegen kinderarbeid De fabriek uit, de school in  
  • 1853-1890 Vincent van Gogh Schilder in een nieuwe tijd  
  • 1854-1929 Aletta Jacobs Mannen en vrouwen dezelfde rechten  
  • 1914-1918 De Eerste Wereldoorlog Neutraal in oorlogstijd  
  • 1917-1931 De Stijl De kunst verandert helemaal  
  • 1929-1940 De crisisjaren Het gaat niet goed in Nederland  
  • 1940-1945 De Tweede Wereldoorlog Nederland bezet en bevrijd  
  • 1929-1945 Anne Frank De Jodenvervolging  
  • 1945-1949 Indonesië Een kolonie vecht zich vrij  
  • 1886-1988 Willem Drees De verzorgingsstaat  
  • 1 februari 1953 De watersnood Het gevaar van het water  
  • vanaf 1948 De televisie Iedereen kijkt televisie  
  • vanaf ongeveer 1880 Haven van Rotterdam De poort naar de wereld  
  • 1911-1995 Annie M.G. Schmidt Tegen de keurige Nederlanders  
  • vanaf 1945 Suriname en de Nederlandse Antillen De koloniën worden zelfstandig  
  • 1995 Srebrenica Hoe zorg je voor vrede in moeilijke tijden?  
  • vanaf 1945 Veelkleurig Nederland Een maatschappij met veel culturen  
  • 1959-2030? De gasbel Het gas raakt op  
  • vanaf 1945 Europa Nederlanders en Europeanen  
groep 7 en 8