Eise Eisinga 1744-1828

Verstand, kennis en wetenschap worden belangrijk

Lees voor...

Het oudste nog werkende planetarium ter wereld staat in Friesland, in Franeker om precies te zijn. In het huis van Eise Eisinga. Hij bouwde het planetarium om de Friezen te laten zien hoe ons zonnestelsel werkte. Ze waren namelijk bang dat de aarde uit zijn baan zou vliegen.

Eise mocht niet naar school

Eise was een erg slimme jongen, toch mocht hij niet naar de Latijnse School. Hij moest net als zijn vader wolkammer worden. Dus ging hij zelf in zijn vrije tijd wiskunde en sterrenkunde studeren. Zo heeft Eise zichzelf opgeleid tot astronoom. Een astronoom weet alles over de sterren en planeten.

Help, de Aarde vergaat!

In 1774 schreef een dominee een boekje waarin hij voorspelde dat de Aarde uit haar baan geslingerd zou worden. Dat zou komen door een botsing tussen de maan en een aantal planeten. De mensen in Friesland raakten ervan in paniek. Om te laten zien dat dat nergens voor nodig was, besloot Eisinga een model van het zonnestelsel te bouwen. Hij deed dat tegen het plafond van zijn woonkamer. In 1781 was zijn planetarium klaar.

Eises planetarium werkt nog steeds prima!

Het planetarium van Eise laat precies de stand van de planeten op dit moment zien. Eises planeten bewegen namelijk in dezelfde tijd rond de zon als de echte planeten. Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de Aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar. Dat is in Eises planetarium ook zo.
Het slingeruurwerk wordt aangedreven door negen gewichten. Vanuit dit uurwerk krijgt elke planeet zijn eigen omloopsnelheid. Dit gaat via een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met tienduizend handgemaakte spijkers als tanden.

De koning kocht het

Koning Willem I kwam in 1818 naar Friesland om het planetarium te bezichtigen. Hij was zo onder de indruk dat hij het meteen aankocht voor Nederland. Tien jaar later overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament beschreef hij de werking van zijn planetarium.

De Verlichting: kennis is macht

Eisinga was net als veel andere mensen uit zijn tijd een ‘verlicht’ mens. Deze mensen geloofden dat je met kennis de wereld en de mensen beter kon maken. De stroming waar zij een deel van waren, heet de Verlichting. Alles draaide in de Verlichting om verstand, kennis en wetenschap.
De Verlichting kwam uit Frankrijk. Ze was ontstaan uit weerstand tegen de koning en de kerk die alles - het hele leven - bepaalden. De Franse verlichte denkers waren rebels en anti-godsdienstig.
Dat was in Nederland niet zo. De Nederlandse verlichte denkers geloofden dat God goede bedoelingen had met de wereld. Ze kwamen bij elkaar om samen natuurkundige proeven te doen. Ze bekeken fossielen, bespraken problemen in de samenleving en bestudeerden de sterren. Maar ze deden het in ‘genootschappelijke gezelligheid’. Ze hielden het dus gezellig.


  • ongeveer 3000 voor Christus Hunebedden De eerste boeren  
  • van 47 tot ongeveer 400 De Romeinse Limes Op de grens van de Romeinse wereld  
  • 658-739 Willibrord De Friezen worden christenen  
  • 742-814 Karel de Grote Keizer van het Westen  
  • Ongeveer 1100 Hebban olla vogala Begin van de Nederlandse taal  
  • 1254-1296 Floris V Een Hollandse graaf en ontevreden edelen  
  • Van 1356 tot ongeveer 1450 De Hanze Handelssteden in de Lage Landen  
  • ± 1469-1536 Erasmus Een beroemde humanist  
  • 1500-1558 Karel V Nederland wordt één land  
  • 1566 De Beeldenstorm De strijd tussen de godsdiensten  
  • 1533-1584 Willem van Oranje Vader van het vaderland  
  • 1588-1795 De Republiek Een unieke regering in Europa  
  • 1602-1799 De VOC Nederland breidt uit over zee  
  • 1612 De Beemster Nederland en het water  
  • 1613-1662 De grachtengordel Stadsuitbreidingen in de 17e eeuw  
  • 1583-1645 Hugo de Groot Bedenker van het moderne volkenrecht  
  • 1637 De Statenbijbel Het belangrijkste boek  
  • ± 1606-1669 Rembrandt De grote schilders  
  • 1662 De Atlas Major De wereld in kaart  
  • 1607-1676 Michiel de Ruyter Zeehelden en de macht van de Republiek  
  • 1629-1695 Christiaan Huygens Wetenschap in de Gouden Eeuw  
  • 1632-1677 Spinoza Op zoek naar de waarheid  
  • ±1637-1863 Slavernij Slaven in Amerika  
  • 17e en 18e eeuw Buitenhuizen Rijk wonen buiten de stad  
  • 1744-1828 Eise Eisinga Verstand, kennis en wetenschap worden belangrijk  
  • 1780-1795 De patriotten Crisis in de Republiek  
  • 1769-1821 Napoleon Bonaparte De Franse tijd  
  • 1772-1843 Koning Willem I Het koninkrijk van Nederland en België  
  • 1839 De eerste spoorlijn Sneller vervoer  
  • 1848 De Grondwet De belangrijkste wet van een land  
  • 1860 Max Havelaar Een klacht tegen de regering in Nederlands-Indië  
  • 19e eeuw Verzet tegen kinderarbeid De fabriek uit, de school in  
  • 1853-1890 Vincent van Gogh Schilder in een nieuwe tijd  
  • 1854-1929 Aletta Jacobs Mannen en vrouwen dezelfde rechten  
  • 1914-1918 De Eerste Wereldoorlog Neutraal in oorlogstijd  
  • 1917-1931 De Stijl De kunst verandert helemaal  
  • 1929-1940 De crisisjaren Het gaat niet goed in Nederland  
  • 1940-1945 De Tweede Wereldoorlog Nederland bezet en bevrijd  
  • 1929-1945 Anne Frank De Jodenvervolging  
  • 1945-1949 Indonesië Een kolonie vecht zich vrij  
  • 1886-1988 Willem Drees De verzorgingsstaat  
  • 1 februari 1953 De watersnood Het gevaar van het water  
  • vanaf 1948 De televisie Iedereen kijkt televisie  
  • vanaf ongeveer 1880 Haven van Rotterdam De poort naar de wereld  
  • 1911-1995 Annie M.G. Schmidt Tegen de keurige Nederlanders  
  • vanaf 1945 Suriname en de Nederlandse Antillen De koloniën worden zelfstandig  
  • 1995 Srebrenica Hoe zorg je voor vrede in moeilijke tijden?  
  • vanaf 1945 Veelkleurig Nederland Een maatschappij met veel culturen  
  • 1959-2030? De gasbel Het gas raakt op  
  • vanaf 1945 Europa Nederlanders en Europeanen  
groep 7 en 8