Eise Eisinga 1744-1828

Het oudste nog werkende planetarium ter wereld staat in Friesland, in Franeker om precies te zijn. In het huis van Eise Eisinga. Hij bouwde het planetarium om de Friezen te laten zien hoe ons zonnestelsel werkte. Ze waren namelijk bang dat de aarde uit zijn baan zou vliegen.

Eise mocht niet naar school

Eise was een erg slimme jongen, toch mocht hij niet naar de Latijnse School. Hij moest net als zijn vader wolkammer worden. Dus ging hij zelf in zijn vrije tijd wiskunde en sterrenkunde studeren. Zo heeft Eise zichzelf opgeleid tot astronoom. Een astronoom weet alles over de sterren en planeten.

Help, de Aarde vergaat!

In 1774 schreef een dominee een boekje waarin hij voorspelde dat de Aarde uit haar baan geslingerd zou worden. Dat zou komen door een botsing tussen de maan en een aantal planeten. De mensen in Friesland raakten ervan in paniek. Om te laten zien dat dat nergens voor nodig was, besloot Eisinga een model van het zonnestelsel te bouwen. Hij deed dat tegen het plafond van zijn woonkamer. In 1781 was zijn planetarium klaar.

Eises planetarium werkt nog steeds prima!

Het planetarium van Eise laat precies de stand van de planeten op dit moment zien. Eises planeten bewegen namelijk in dezelfde tijd rond de zon als de echte planeten. Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de Aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar. Dat is in Eises planetarium ook zo.
Het slingeruurwerk wordt aangedreven door negen gewichten. Vanuit dit uurwerk krijgt elke planeet zijn eigen omloopsnelheid. Dit gaat via een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met tienduizend handgemaakte spijkers als tanden.

De koning kocht het

Koning Willem I kwam in 1818 naar Friesland om het planetarium te bezichtigen. Hij was zo onder de indruk dat hij het meteen aankocht voor Nederland. Tien jaar later overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament beschreef hij de werking van zijn planetarium.

De Verlichting: kennis is macht

Eisinga was net als veel andere mensen uit zijn tijd een ‘verlicht’ mens. Deze mensen geloofden dat je met kennis de wereld en de mensen beter kon maken. De stroming waar zij een deel van waren, heet de Verlichting. Alles draaide in de Verlichting om verstand, kennis en wetenschap.
De Verlichting kwam uit Frankrijk. Ze was ontstaan uit weerstand tegen de koning en de kerk die alles - het hele leven - bepaalden. De Franse verlichte denkers waren rebels en anti-godsdienstig.
Dat was in Nederland niet zo. De Nederlandse verlichte denkers geloofden dat God goede bedoelingen had met de wereld. Ze kwamen bij elkaar om samen natuurkundige proeven te doen. Ze bekeken fossielen, bespraken problemen in de samenleving en bestudeerden de sterren. Maar ze deden het in ‘genootschappelijke gezelligheid’. Ze hielden het dus gezellig.